اى هو النّوفل الزّفر ( 1 ) ، براى آن كه او را وصف كرد باعطاء الرّغايب ، و « نوفل » مرد بسيار عطا باشد من النّافلة ، و آن عطيّتى باشد كه دادن آن واجب نبود . و « زفر » آن باشد كه غنيمتها جمع كند . و « من » در آيت في قوله : فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثانِ ( 2 ) ، تبيين راست ، و در بيت تجريد را ، و اگر چه نزديكند به يكديگر ، ميان ايشان فرقى هست براى آن كه تجريد چنان بود كه گويد : رايته فرايت منه الاسد ، از او شير ، ديدم يعنى او خود ( 3 ) شير بود ، و من چو ( 4 ) او را ديده بودم شير ديده . و آيت را معنى اين است كه : اجتناب كنى از رجس و ارجاس بسيار است . آنگه بيان كرد آن را به « من » تبيين كه ( 5 ) از جنس اوثان . و بعضى دگر گفتند : « من » در آيت ما زيادت است ، و تقدير آن كه : و لتكونوا امّة يدعون الى الخير ، و اين قول تأويل آنان باشد كه امر معروف و نهى منكر از فروض اعيان گويند و بر همه مكلَّفان واجب شناسند ، و اين مذهب ماست و اختيار زجّاج و جبّائى . و « امّت » بر هشت قسم ( 6 ) است . يكى جماعت ، في قوله : وَجَدَ عَلَيْه أُمَّةً مِنَ النَّاسِ ( 7 ) ، و يكى به معنى حين و مدّت ( 8 ) ، و في قوله : وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ( 9 ) ، اى بعد حين و مدّة . و به معنى مقتدا و قدوه ( 10 ) في قوله : إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً ( 11 ) ، و به معنى قامت بود في قولهم ( 12 ) : هو حسن الامة ، اى القامة ، و قول الشّاعر : حسان الوجوه طوال ( 13 ) الامم و به معنى دين ، في قوله : إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ ( 14 ) ، و الامّة ، اتباع الانبياء - عليهم السلام . وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ ( 15 ) ، و الامّة ، الرّجل المنفرد بدين ، في قول

--> ( 1 ) . دب : از چند صفحه پيش تا بدين جا افتادگى دارد . ( 2 ) . سوره حج ( 22 ) آيه 30 . ( 3 ) . دب گفت . ( 4 ) . دب ، مب ، مر : چون . ( 5 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ندارد . ( 6 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : قسمت . ( 7 ) . سوره قصص ( 28 ) آيه 23 . ( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر باشد . ( 9 ) . سوره يوسف ( 12 ) آيه 45 . ( 10 ) . مج ، وز : قدرة ، آج : رئيس قوم ، با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 11 ) . سوره نحل ( 16 ) آيه 120 . ( 12 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : قوله . ( 13 ) . وز : طول . ( 14 ) . سوره زخرف ( 43 ) آيه 23 . ( 15 ) . سوره فاطر ( 35 ) آيه 24 .